Travels in the past (2)

*Polish below.

Where was I? Wandering again somewhere in Nowa Huta.. somewhere green…

fullsizeoutput_1df7

 

Right. Riots. Like I said I did do some research.. but firstly -I was lucky enough to come into possession of a book from 1959, actually a guidebook. It was published for the 10th anniversary of Nowa Huta. Proud piece of communistic propaganda of course. Just as proud as marches which took place at that time. Even more “proud and important” since the moods of the inhabitants of Nowa Huta were rather black but about that later.

97081773_2789941541133300_573729531060289536_n

To my surprise in this kind of cute booklet, under all photos, you can not only read in Polish and of course Russian but also English and French..! There are also summaries in these languages. Of course no German…that’s clear.

Let’s just take a step back to the beginnings. Like I’ve already mentioned, people living back then on the lands intended for construction of Nowa Huta, to put it mildly, weren’t really convinced. With time also the family of my grandma was partially expropriated. That really means the land was just taken and never given back. Yes, just like that. It was obviously for the greater good. According to the booklet the brand new communist city was a godsend because until it came along the villages were poor, small, with no electricity, proper roads and means of transport. Generally retarded. The truth was there were couple of roads in a good condition and a sailing marina at the river.. not to mention the rail. People happily cultivated the agricultural lands. From what I heard and saw in the pictures, it looked rather happy.

fullsizeoutput_1de1

The good soil, the shape of the land and closeness of the river were some of the “reasons” to build the city. Even usual west winds occurring there were taken into consideration. Really? The other reason was to make a proper, communistic example for the whole country, mainly for Cracow (quite conservative back then). Example of the socialist ideology where people supposed to change their beliefs (from mainly catholic to..none), but foremost be blindly obedient to the communistic authorities and show the rest of the world how lucky and happy they were and how to achieve this “great happiness”.

fullsizeoutput_1dff
Exhibition of the Museum of Nowa Huta: “Nowa Huta is a vivid example of friendship with the USSR”

Of course, to the rhythm of especially on this occasion composed songs. Because It was worth to spent every penny on any kind of propaganda. No wonder since most inhabitants were very resistant and not about to change any of their habits. Some of course followed the red flag… mostly superficially for some benefits while after hours attended church all together. The majority, however, took it all rather bad and didn’t want to give up on their beliefs on any level.

That was also the trigger of the mentioned riots. The church was obviously not planned in the district. But people back then didn’t like that. Society insisted on one since the only place where they could gather could accommodate 300 people and Nowa Huta in the mid -50s had about 80,0000 inhabitants, mostly believers. In 1956 authorities approved construction sites for the church and let people stick a cross into this very ground as a foundation stone. Slowly they got to work. Soon after that the authorities changed their mind and forbid to build the church. Someone up the chain decided and let the local authorities manage it. These poor guys in the local office couldn’t figure out how to deliver the news to people. Anyway, judging on the letters they wrote to the church committee, it looked bit like they were kind of stupid or really didn’t know how to do it without annoying the mass because nothing in this correspondency made sens.

Anyway, people got impatient and demanded some news. As soon as they heard what was going on they were pissed. On the 27th of April, 1960 some women spotted guys digging up the cross. They went to stop them but it didn’t change a lot.

Photo from that time

That was just a mild beginning. A bit of arguing. The cross went down and people started to gather in a protest. In the end the fight was big. People took what they had..stones, pieces of facades, pans, flowerpots, whatever. All that against water cannons, gas, militia sticks and finally guns. It may seem unreasonable to some or even funny but it was rather not. Some can still remember the smell of the tear gas. Like I said in a previous post, it was 3 min from my grandparents flat. They went too. Finally they needed to flee to some apartment nearby where people helped them to get into it through the balcony.

fullsizeoutput_1df2

It broke loose. People vented frustration on the authorities building, breaking the windows and other things around. Nowa Huta was closed for anyone from outside apart from the militia reinforcements from other cities. Finally people gave up. But surprisingly the cross stood again on the initial building site and no one dared to touch it again. It couldn’t be estimated how many were injured. They simply didn’t go to the hospital afraid of the repressions. Either way, some were sentenced without proof that they took part in the fight, some were fired to set an example.

fullsizeoutput_1de2

I guess their beliefs or the church was just a trigger to the general frustration people felt. They were told how to exist so something was about to happen.

This way we are again in 1959/1960 when the authorities celebrated the 10th anniversary of the Nowa Huta. People were obviously not in the mood.

It wasn’t all that bad.

Even though the vast majority, if not all, didn’t see Nowa Huta at the beginning as a good thing (and I don’t blame them), it was and is in many ways a great formation. Apart from the monumental architecture in general, it had 7 cinemas (in one of those there is museum of the district now), a theater (which still exists):

fullsizeoutput_1dea

a sport stadium, a speedway stadium, couple of cultural centers, a very well remembered by my parents bookstore at the Central Square.

20200513_223408

And a dam..kind of a lake for the hot summer days.

From time to time parties and events were being organized to socialize the migrants from different parts of Poland. Some found their second half at one of those 😉 Others needed to find themselves and their way home after drinking too much vodka. I guess it’s just people didn’t want to be told what to do and think, especially by a foreign ideology which was totally different and not very friendly.

And what happened to the church… people tried and tried and finally succeeded. They build Arka Pana, about 1000 m from the initial place also due to the help of the late pope John Paul II, (back then bishop of Cracow).

fullsizeoutput_1de8

 

Like I said I admire Nowa Huta for what it became. I wouldn’t change anything there. I’m grateful for all memories left and that I could catch some of them since they slowly fade in time.

fullsizeoutput_1e01

We are in the 60s so it is possible I will continue to write about it.. we’ll see. But it seems like the lockdown is not so much locked anymore and maybe there will be some travels in the present? 😉 Hmm. Anyway take care!

 


 

Gdzie to ja byłam? Pewnie znowu gdzieś w “zielonej” Hucie 😉

Ah tak, zamieszki. Właściwie tak zwane walki o krzyż. Tak jak mówiłam, poszukałam źródeł. Oprócz bezcennych rozmów i książki, której użyłam już wcześniej, znalazł się też informator po Nowej Hucie z 1959 roku. Wydany z okazji dostojnej 10-tej rocznicy dzielnicy. Trącący propagandą oczywiście tak jak i marsze z tejże okazji w latach 1959-1960. Tym bardziej “dostojne i ważne” biorąc pod uwagę nastroje mieszkańców Nowej Huty w tamtym czasie ale do tego dojdziemy.

Ku mojemu zdziwieniu w tej  książeczce tej opisy pod zdjęciami są, zaraz po języku polskim i rosyjskim oczywiście, też w języku angielskim i francuskim. Wiadomo nie po niemiecku bo ten język był mocno passe.

Cofnijmy się jednak o dwa kroki, jeszcze raz do początku. Jak już wspomniałam ludzie żyjący wtedy na ziemiach przeznaczonych pod budowę Nowej Huty, mówiąc łagodnie, nie byli przekonani. Wraz z postępem budowy miasta ziemie były wywłaszczane jak i ta należąca do mojego pradziadka. Czyli mówiąc krótko zabrane i nigdy nie zwrócone. Tak po prostu. Wiadomo dla dobra ogółu. Według książeczki Nowa Huta to właściwie zbawienie dla tamtejszych ludzi bo zanim nadeszła to musieli mieszkać w biednych wioskach, bez elektryczności, bez dróg, bez komunikacji z Krakowem.. generalne zacofanie..a jednak jak się dowiedziałam coś tam było i było całkiem nienajgorzej. Wioski prosperowały nienagannie, do Krakowa można było pojechać, popłynąć Wisłą już nie mówiąc, że kolej też była i też miała się dobrze. Ludzie uprawiali spokojnie ziemie. Na zdjęciach z tamtego okresu wyglądało to całkiem miło.

Dobra gleba pod uprawę roli, ukształtowanie i bliskość rzeki miały być oficjalnymi powodami dla budowy Huty właśnie w tym miejscu. Kolejnym plusem były występujące tam często wiatry zachodnie…Serio? Ok. A tym innym powodem było wstawienie komunistycznej oazy, przykładu dla całego kraju, a głównie dla wtedy konserwatywnego Krakowa. Taki pokaz jak przyjmuje się czerwone sztandary i z tego raduje. Nowa ideologia, nowe miasto, nowi ludzie, a jeszcze przy okazji przestrajanie tych “starych”. To wszystko żeby zmienić zwyczaje, religię z wtedy większości katolicyzmu na żadną, i żeby przede wszystkim ślepo iść za towarzyszami przyjaciółmi.

A wszystko jeszcze w takt piosenek stworzonych specjalnie na tę okazję. Warto było wydać każdego grosza na jakąkolwiek formę propagandy…trzeba było iść na całość. Czasem niektórzy szli za czerwonymi flagami, a to dla pieniędzy albo wygody, a po godzinach zasuwali do kościoła jak zdecydowana większość. Ta zdecydowana większość jednak przyjęła obcą ideologię raczej z niesmakiem i ani myślała iść za czymkolwiek co im się wciskało. Czy to w sprawie kościoła czy tak ogólnie po prostu się to wszystko nowe nie za bardzo podobało.

No i to chyba podziałało czerwono…jak płachta na byka. W dzielnicy miało nie być kościoła. Jak się okazuje ówcześni mieszkańcy kościół jednak chcieli. Do tej pory zbierali się w okolicznej kaplicy mogącej zmieścić 300 osób gdzie Huta już w latach 50-tych liczyła około 80 000 mieszkańców, głównie wierzących. W 1956 władze się zgodziły i pozwoliły wbić w to miejsce krzyż jako kamień węgielny pod budowę. Czas leciał, ludzie pomagali, to pieniężnie to własnymi rękoma. Z czasem jednak nastroje się oziębiły, wyższe stołki powiedziały jednak nie i zostawiły tym na niższych szczeblach ogarnąć sytuację. Tych niższych to wyraźnie przerosło. Listy wymieniane pomiędzy komitetem kościelnym, a tymi niższymi szczeblem władzami to krótko mówiąc farsa. Ciężko zrozumieć ich argumentację, która była..mocno mizerna. Więc powiem tylko tyle, że albo byli mało inteligentni albo na prawdę nie wiedzieli jak przekazać nieprzychylne wieści.

W każdym wszystko było gotowe. Ludzie się niecierpliwili i chcieli coś wiedzieć. Jak się dowiedzieli to im się to nie spodobało. 27.04.1960 grupka pań z osiedla zauważyła panów wykopujących krzyż, więc poszły i chciały panów zatrzymać ale oni tylko mieli robotę więc kopali dalej. Tak się zaczęło. Była jakaś wymiana zdań więc dość łagodnie. Krzyż wyraźnie szedł w dół więc ludzie zaczęli się gromadzić tłumniej. Jedno poprowadziło do drugiego i zaczęła się walka. Ludzie brali garnki, doniczki, kawałki tynku, kamienie, właściwie wszystko co mieli pod ręką. Wszystko przeciwko armatkom wodnym, gazom, pałkom milicyjnym a pod koniec i pistoletom. To się wszystko takie groteskowe może wydawać. Ale niektórzy pamiętają jeszcze smród gazu na ulicach..i nie jest im do śmiechu. W każdym razie miejsce to jest 3 minuty od bloku babci więc oni też poszli. Z czasem robiło się gorąco i musieli uciekać do najbliższego bloku, przez balkon ktoś ich “wciągał”. Rozpętała się mała wojna. Ludzie wybijali szyby w budynku administracyjnym. Hutę zamknęli, a wjazd miały tylko posiłki milicji z innych miast. W końcu jednak ludzie nie mieli szans i zaczęli się poddawać.
O dziwo krzyż jednak stanął i już go więcej nie ruszono. Nie wiadomo ilu było rannych bo ludzie ze strachu nie szli do szpitala. Tak czy siak niektórych skazano bez dowodów na obecność w walce, a wielu innych zwolniono dla przykładu.

Myślę, że czy krzyż czy kościół to raczej tylko taki punkt zapalny w całości ówczesnej rzeczywistości. Ludzie byli sfrustrowani tym narzucaniem obcego ustroju i pomimo jako takiego dogadywania się z nim dostali kosza.

I tak jesteśmy w przełomie lat 50 i 60 na pochodach z okazji 10-lecia. Już wiemy czemu ludziom rzedły miny, a na pochody albo nie szli albo szli..bo musieli.

Ale nie wszystko było takie straszne.

Nawet jeśli mieszkańcy wiosek, na których miejscu miała stanąć Huta nie czuli do niej sympatii (i im się nie dziwię) była ona jednak na prawdę niezłym tworem. Była już monumentalna architektura. Rozwijała się też kultura: było 7 kin, teatr, kluby kulturalne i ciepło wspominana przez rodziców księgarnia na placu Centralnym. Także sport nie zostawał w tyle: stadiom sportowy czy żużlowy oraz zalew dla miłego spędzania letniego czasu. Ludziom organizowano potańcówki, na których niektórzy znajdowali swoje drugie połówki 😉 Niektórzy znajdowali więcej niż jedną i musieli po nich szukać drogi do domów pewnie slalomem. Ludzie po prostu nie chcieli by im mówiono jak mają egzystować, zwłaszcza przez obcą ideologię, inną od tego co znali z domów rodzinnych, wcześniejszej historii i tradycji.

A kościół? W końcu stanął, parę lat później, paręset metrów dalej no i parę metrów wyższy niż ten planowany. Powstała Arka Pana (1967-77), do której też i papież Jan Paweł II (ówczesny biskup krakowski) dołożył swoją “cegiełkę”.

Jak już mówiłam, lubię Nową Hutę za to czym jest teraz. Nie zmieniłabym tam nic. Jestem wdzięczna za wspomnienia, które jeszcze krążą po ulicach, osiedlach i mieszkaniach tych którzy stanowili jej początek.

Jesteśmy w latach 60 więc jeszcze parę lat tej podróży przede mną. Może coś tu jeszcze o tym usłyszycie. A może nie…kwarantanna chyba topnieje więc może czas wyruszyć w teraźniejszość. Tak czy siak do usłyszenia 🙂

 

Źródła:
muzeumkrakowa.pl
Ks. Józef Gorzelany, Gdy nadszedł czas budowy Arki, Paris, 1988
Tadeusz Czubała, Nowa Huta Przewodnik Informator, Kraków, 1959

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s